Tiwanaku: Guía con diálogos en Aymara e Inglés para tu visita

Una visita a Tiwanaku es una experiencia única para conocer una de las civilizaciones más antiguas de los Andes. Este sitio arqueológico, Patrimonio de la Humanidad por la UNESCO, se encuentra a solo 72 km de La Paz. Hoy aprenderás frases útiles en aymara e inglés para que tu visita sea más profunda y puedas compartirla con el mundo.


📍 Cómo llegar desde La Paz o El Alto

MedioDesdeCostoDuración
MinibúsTerminal Interprovincial de El AltoBs 201.5 – 2 horas
MinibúsZona del Cementerio (La Paz)Bs 201.5 – 2 horas
TourAgencias en La Paz90-130 BOBDía completo
TrenEl Alto$1-$82.5 horas

Tip: Los minibuses desde El Alto salen cuando se llenan. Pregunta en la terminal: ¿Kawkirus Tiwanakaru? (¿Para dónde va a Tiwanaku?) / Where to Tiwanaku?


🎟️ Información práctica (Información práctica | Practical info)

  • Horario: 8:00 am – 5:00 pm
  • Entrada: Bs 100 (extranjeros) / Bs 10 (nacionales). Incluye sitio arqueológico y museos.
  • Pago: Solo efectivo en bolivianos.
  • Altitud: 3,850 m.s.n.m. Lleva protector solar, gorro y agua.

🏛️ Atracciones principales con diálogos útiles

1. Puerta del Sol (Inti Punku) – Sun Gate

El monolito más emblemático de Tiwanaku. Representa a una deidad central y es considerado un posible calendario solar. Está en el Templo de Kalasasaya.

🗣️ Diálogo con el guía (Dialogue with the guide)

Turista (Tourist): Kamisaki yatichiri. ¿Aka Inti Punkux kuna yatichawinak uñt’ayiri?
Hello, guide. What knowledge does this Sun Gate show?

Guía (Guide): Ukax alaxpacha yatichawinak uñt’ayiri. Tata Inti ukhamawa. Muy cerca, hay una réplica en el museo.
It shows astronomical knowledge. It represents Tata Inti (Father Sun). There is a replica nearby in the museum.

Turista: Yuspayarpa. Askikipan.
Thank you. Very interesting.

2. Pirámide de Akapana (Akapana Pyramid)

Esta pirámide ceremonial simboliza una montaña sagrada. Originalmente tenía siete plataformas; hoy se conservan tres. En sus muros hay cabezas clavas.

🗣️ Diálogo entre turistas (Dialogue between tourists)

Turista 1: Waliki jikisiñkam akanki. ¿Jumasti kawkinkiritasa?
It’s a pleasure to be here. And you, where are you from?

Turista 2: Nayax Manejjan markankiritwa. ¿Ukat jumasa?
I am from the United States. And you?

Turista 1: Nayax Brasil markankiritwa. Aka Akapana wali sumawa.
I am from Brazil. This Akapana is very beautiful.

Turista 2: Jisa, waliki. Jikisiñkama.
Yes, good. See you.

3. Monolito Bennett (Pachamama) – Bennett Monolith

La pieza más impresionante del Museo Lítico, con 7.30 metros de altura. Fue devuelto a Tiwanaku en 2002. Representa una figura importante de la cosmovisión andina.

🗣️ Diálogo en el museo (Dialogue at the museum)

Turista: Disculpe, ¿qué representa este monolito?
Excuse me, what does this monolith represent?

Empleado (Staff): Ukax Pachamama, la Madre Tierra. Es una de las deidades más importantes. Representa la fertilidad y la vida.
It represents Pachamama, the Mother Earth. It is one of the most important deities. It represents fertility and life.

Turista: Ancha sumawa. Gracias.
Very beautiful. Thank you.
Empleado: Jisa, waliki. (Yes, fine.)

4. Templo de Kalasasaya (Kalasasaya Temple)

Nombre aymara que significa «piedras paradas». Es un recinto religioso usado para observaciones solares.

🗣️ Frase para preguntar la hora (Phrase to ask the time)

¿Kuna horasapacha? / What time is it?
(Para saber la hora de cierre o del tour)


📚 Vocabulario esencial para tu visita

AymaraEspañolEnglish
KamisakiHola / ¿Cómo estás?Hello / How are you?
YuspayarpaGraciasThank you
WalikiBien / Está bienFine / Okay
¿Kawkinkiritasa?¿De dónde eres?Where are you from?
Nayax … markankiritwaYo soy de …I am from …
SumawaEs bonito / Está bienIt’s beautiful / It’s good
JikisiñkamaHasta luegoSee you later
¿Kuna chaniwa?¿Cuánto cuesta?How much is it?
IraqitaRebájemeGive me a discount

🌡️ Recomendaciones para tu visita

  • Altitud: 3,850 m. Toma precauciones si eres sensible.
  • Clima: Mañanas frías, sol intenso al mediodía. Lleva ropa en capas, gorro y bloqueador.
  • Calzado: Zapatos cómodos para caminar.
  • Guía: Contratar un guía local enriquece la experiencia. Pregunta: ¿Kuna chaniwa guía? (How much is the guide?)
  • Fotografía: Permitida en el sitio; en museos, evita el flash.

🗓️ Fecha especial: Año Nuevo Aymara

El 21 de junio se celebra el Willka Kuti (Año Nuevo Aymara) en Tiwanaku con ceremonias de recepción del solsticio de invierno. Es una fecha muy concurrida y única para presenciar rituales ancestrales.

Frase para esa fecha:
Willka kuti – Suma mara!
Año Nuevo – Buen año!


💬 Ahora te toca a ti | Now it’s your turn

¿Te animas a usar estas frases en tu visita a Tiwanaku?
Will you dare to use these phrases on your visit to Tiwanaku?

Déjame un comentario con tu frase favorita en aymara o inglés.


¡Suma viaje! – Have a great trip!

¡Saludos y presentaciones en Aymara e Inglés! En la feria y la reunión vecinal 🤝

“Aprender a saludar es el primer paso para entrar en confianza. En aymara, un saludo no es solo una palabra: es un deseo de bien para el otro.”

“Learning to greet is the first step to building trust. In Aymara, a greeting is not just a word; it’s a wish for the other person’s well-being.”


¿Por qué aprender saludos en aymara? | Why learn greetings in Aymara?

Imagina que estás en la feria zonal (qhathu)

o en una reunión vecinal en El Alto. La gente no solo compra o habla de asuntos; primero se saluda con respeto. Si dices las palabras adecuadas, la otra persona se siente valorada. Hoy vamos a ver cómo hacerlo en aymara, español e inglés, pensando en estos dos contextos.


📚 Los saludos básicos | The basic greetings

Estos son los saludos que usas según la hora del día:

AymaraEspañolEnglish
Kamisaki¡Hola! / ¿Cómo estás? (informal)Hello! / How are you?
Aski urukipanaBuenos días (que sea un buen día)Good morning
Aski jayp’ukipanaBuenas tardesGood afternoon
Aski arumakipanaBuenas nochesGood evening / Good night
WalikiBien (nomas)I’m fine
Yuspayarpa / YusparaGraciasThank you

Mi truco / My trick: «kipana» significa «que sea», así que le estás deseando a la persona que su día sea bueno. Es un saludo muy cálido.


🧑‍🌾 Contexto 1: En la Feria Zonal (Qhathu) | At the Local Market

En una feria, la conversación es directa pero siempre respetuosa. Aquí se usa kullaka (hermana) y jilata (hermano) para tratar a los demás con confianza, aunque no los conozcas

Vocabulario clave para el mercado:

AymaraEspañolEnglish
QhathuMercado / FeriaMarket / Fair
Kuna chaniwa?¿Cuánto cuesta?How much is it?
Qawqha chaniwa?¿Cuánto vale?What’s the price?
IraqitaRebájemeGive me a discount
Ancha jilawa chanixaEstá muy caroIt’s very expensive
AljañaniComprarTo buy

📝 Diálogo 1: Comprando papas (Ch’uqi) | Dialogue 1: Buying potatoes

Comprador (Buyer): Kamisaki kullaka. ¿Kuna ch’uqinak aljañataki utjta?


¡Hola hermana! ¿Tienes papas para vender?
Hello sister! Do you have potatoes to sell?

Vendedora (Seller): Jisa, wali ch’uqinakawa. ¿Qawqha munta?


Sí, tengo papas bonitas. ¿Cuántas quieres?
Yes, I have nice potatoes. How many do you want?

Comprador: Phisqa ch’uqinaka aljañani. ¿Akax kuna chaniwa?


Compraré cinco papas. ¿Cuánto cuestan?
I’ll buy five potatoes. How much are they?

Vendedora: Akax kimsa bolivianuwa.
Son 3 bolivianos.
They are 3 bolivianos.

Comprador: Waliki. Aka qullqinaka apsma. Yuspayarpa. Jikisiñkam kullaka.


Bien. Aquí está el dinero. Gracias. Hasta luego hermana.
Okay. Here’s the money. Thank you. See you later, sister.


🏡 Contexto 2: En una Reunión Vecinal (El Alto) | At a Neighborhood Meeting

Aquí el trato es más formal. Usamos tata (señor) y mama (señora) para mostrar respeto y cortesía . También es importante saber preguntar de dónde es alguien (kawkinkiritasa) .

Vocabulario para la reunión:

AymaraEspañolEnglish
JilataHermano (trato de confianza)Brother (trusted)
KullakaHermana (trato de confianza)Sister (trusted)
TataSeñor (formal)Sir / Mister
MamaSeñora (formal)Ma’am / Mrs.
¿Kawkinkiritasa?¿De dónde eres?Where are you from?
Nayax … markankiritwaYo soy de …I am from …

📝 Diálogo 2: Llegando a la reunión | Dialogue 2: Arriving at the meeting

Vecino 1 (Neighbor 1): Aski jayp’ukipana tata. ¿Kunjamasktasa?


Buenas tardes señor. ¿Cómo está?
Good afternoon, sir. How are you?

Vecino 2 (Neighbor 2): Aski jayp’ukipanaya mama. Walikisktwa, ¿Jumasti?


Buenas tardes (pues) señora. Estoy bien, ¿Y usted?
Good afternoon, ma’am. I’m fine, and you?

Vecino 1: Walikiriki. Nayaxa Altonankiritwa. ¿Jumasti, kawkinkiritasa?


Yo también bien. Yo soy de El Alto. ¿Y usted, de dónde es?
I’m fine too. I’m from El Alto. And you, where are you from?

Vecino 2: Nayaxa Achakachinkiritwa

Walik jutapxtaxa.
Yo soy de Achacachi. Bienvenido.
I’m from Achacachi. Welcome.


🧠 Mi experiencia personal | My personal experience

El otro día, en mi barrio, me crucé con un vecino mayor. Me miró y me dijo:
«Kamisaki»
Me quedé un segundo pensando… y le respondí:
«Waliki»
Él sonrió. Se alegró. No hacía falta más.

A los 46 años, todavía estoy aprendiendo. Pero en ese momento entendí que el aymara no es solo palabras: es un puente. Si te animas a decir aunque sea una palabra, la otra persona siente que valoras su idioma.

💬 Ahora te toca a ti | Now it’s your turn

¿Te animas a saludar en aymara en tu próxima visita a la feria?
Will you dare to greet in Aymara on your next visit to the market?

Escríbeme un saludo en los comentarios, ¡puede ser Kamisaki o Aski urukipana!